تطوّر و تكامل مىطلبد . اجتهاد امرى است كه با حيات زمان زنده است ، و حركتى جاندار است در طول حيات بشرى ، و سيلانى است در ميدان تعاليم دينى و ادلَّهء اجتهادى در سطحهاى متحوّل زندگى ، براى رسيدن به احكام « حوادث واقعه » ، از آن لحاظ كه « حوادث » ( چيزهايى تازه ) هستند . و هدف اجتهاد گسترش اسلام و عزّت يافتن مسلمانان و انتشار رسالتهاى ابدى دين حنيف است ؛ پس بايد از آن بوى خوش زندگى و تكامل و قسط و عدل و ترقّى و پيشرفت همواره استشمام شود . و چنين اجتهادى زنده و جامع و فراگير و ناظر به همهء جوانب اسلام ، و در نظرگيرندهء همهء واقعيّات زندگى آدمى و نهادينه هاى اجتماعى و حياتى در ملَّتها ، و مجهّز به فهم زمان و عصر ، و آماده گشته براى پاسخگويى به « حوادث واقعهء » هر عصر ، خود از مصداقهاى حقيقى « تفقّه در دين » به شمار مىرود ، نه جز آن . و اين دريافتى واقعگرايانه و همه جانبه و پخته و سخته از دين است ( با به كار بردن عقل عملى و تجربه هاى اجتماعى و حياتى و تاريخى - كه به آنها اشاره كرديم ) ، و باعث شناسايى پيدا كردن از هر حكم است در ارتباطى كه با ديگر بخشهاى دين دارد . پس اجتهاد ، به معناى راستين خود ، همان « استفراغ وسع » ، يعنى تلاش كامل و به اندازهء توانايى است براى استنباط هر حكم از احكام دين با توجّه به « اهداف دين » ، و در حال ارتباط با همهء احكام و نظامات و حدود و اصول عامّهء مادّى و معنوى ، فردى و اجتماعى ، عملى و عقيدتى ، عقلى و عرفى مربوط به اين زمان با ريشه اى كه در گذشته دارد . . . تا چيزهاى ديگرى همچون سياست و اقتصاد و دفاع ، با بهره گيرى از تخصّصها ، هر جا نياز به تخصّص باشد ، يا مسأله اى تخصّصى مورد اجتهاد قرار گيرد ؛ پس اين نكته را خوب مورد ملاحظه قرار دهيد . « 1 »

--> « 1 » به ابعادى از اين موضوع مهم ، در « سرآغاز » اشاره رفت ، بندهاى 13 و 16 و 20 و 21 ( جلد سوّم ) . اميد است خوانندگان گرامى ، آنچه در اينجا گفته شد و آنچه در آنجا گذشت - همه را با هم - بنگرند و مورد تأمّل قرار دهند ، تا اين بحث - اگر چه به صورتى نسبى - كامل گردد ، بويژه آنچه در « بند 13 » - از سرآغاز - بدان اشاره كرديم ، يعنى لزوم توجّه عميق به دو جهت « محور » و « ارتباط » ، در مورد هر حكم از احكام ، و همچنين موضوع بسيار مهم توجّه به « اهداف دين » ، به هنگام استنباط « احكام دين » .